Geçtiğimiz hafta sonu Ulusal Su Planı (2026-2035) onaylandı ve Resmi Gazete’de yayımlandı. Bu yazı, bu vesileyle yazılmış, meselenin özüne dair hiciv içerir.
Türkiye’de su meselesini konuşmak, aslında suyu değil, suyun etrafında örgütlenmiş bir inkâr rejimini konuşmaktır. Çünkü bu ülkede su yok değildir; suyun başına gelenler vardır.
Resmî anlatıya göre her şey yerli yerindedir: Barajlar yapılır, planlar hazırlanır, strateji belgeleri yayımlanır Ulusal Su Planı onaylanır. Hatta öyle ki, suyun kendisi konuşabilse muhtemelen “benden memnunlar” diyecektir. Ne var ki küçük bir sorun vardır: Su konuşamaz. Ama kirlenir.
Ve Türkiye’de su, oldukça “çalışkan” bir şekilde kirlenmektedir.
Bu kirlenmenin en dikkat çekici özelliği ise görünmez olmasıdır. Daha doğrusu, görünmemesi için özel bir çaba sarf edilmesidir. Çünkü ortada tuhaf bir durum vardır: Herkes sanayinin su kullandığını bilir ama bu suyun nereden geldiği konusunda kolektif bir sessizlik hâkimdir. Bu sessizlik, yer yer bilimsel raporlarla, yer yer teknik terimlerle, çoğu zaman da “veri yok” cümlesiyle korunur.
Oysa veri yok değildir. Veri vardır, ama fazla görünür olmak istememektedir.
Mesela Türkiye’de yüzbinlerce, belki de milyonlarca kaçak yeraltı suyu kuyusu olduğu söylenir. Söylenir ama tam olarak bilinmez. Bilinmez ama herkes bilir. Bu, Türkiye’ye özgü epistemolojik bir başarıdır: Hem bilinen hem bilinmeyen bir gerçek.
Sanayi tesisleri bu kuyular sayesinde suya ulaşır. Üstelik bu su, herhangi bir faturaya, denetime ya da çoğu zaman kayda tabi değildir. Bir bakıma su, yerin altından çıkar ve doğrudan üretim sürecine katılır; yani doğa, sanayiye ücretsiz bir abonelik sunmaktadır. Bu aboneliğin iptal edilmesi ise teknik olarak mümkündür, politik olarak ise oldukça sakıncalıdır.
Çünkü mesele teknik değildir.
Sanayinin suyla ilişkisi, romantik bir ilişki değildir. Daha çok tek taraflı, yoğun ve biraz da hoyrat bir ilişkidir. Su alınır, kullanılır ve geri bırakılır. Ama bu geri bırakma süreci, ilişkinin en problemli kısmıdır. Zira su geri döndüğünde artık su olmaktan çıkmış, kimyasal bir anlatıya dönüşmüştür.
BOİ, KOİ, ağır metaller, toksik bileşikler… Bunlar aslında teknik terimler değil, suyun başına gelenlerin şiirsel olmayan anlatımıdır.
Bir nehir düşünelim. İçinden balıkların geçtiği, çocukların kenarında oynadığı bir nehir. Şimdi aynı nehre sanayi atıksuyunun karıştığını düşünelim. Bir süre sonra balıklar kaybolur, çocuklar uzaklaşır, nehir ise varlığını sürdürür. Çünkü nehirler kolay kolay yok olmaz; sadece işlev değiştirir.
Artık o nehir, bir ekosistem değil, bir taşıma hattıdır.
Bu noktada devreye denetim mekanizmaları girer. Ya da girmesi gerekir. Türkiye’de bu mekanizmalar da ilginç bir şekilde çalışır: Yönetmelikler vardır, standartlar vardır, limitler vardır. Hatta öyle ki, suyun ne kadar kirlenebileceği bile bilimsel olarak belirlenmiştir. Bu başlı başına bir uygarlık göstergesidir.
Sorun şu ki, bu limitlere çoğu zaman su değil, kâğıt üzerinde uyulur.
Organize sanayi bölgeleri, bu hikâyenin en derli toplu sahnelerinden biridir. Adı üzerinde: organize. Ancak bu organizasyonun içinde küçük bir düzensizlik vardır: Atıksu arıtma tesisleri.
Bazı bölgelerde vardır, bazı bölgelerde yoktur, bazı bölgelerde ise vardır ama yok gibidir, geceleri beyaz atlı prensler bu çalışma maliyeti yüksek tesisleri kapatırlar, atıksu doğrudan akarsuya veya uygun bir yere deşarj edilir. Fakir ama güzel kız, temiz suyun kaderi biraz şansa, biraz da maliyet hesaplarına bağlıdır. Çünkü arıtma, teknik olarak mümkündür ama ekonomik olarak “tercihe bağlıdır.”
Tercihler ise genellikle suyun lehine gelişmez.
Bu noktada ortaya çıkan tablo şudur: Yüzeysel su kaynaklarının büyük bir kısmı kirlenmiştir. İçme suyu olarak kullanılamayan su oranı yüksektir. Ama buna rağmen sistem işlemeye devam eder. Çünkü sistemin önceliği suyun temiz kalması değil, üretimin kesintisiz sürmesidir.
Su, bu denklemde bir girdidir. Ve girdiler, gerektiğinde değiştirilebilir.
Ancak suyun bir özelliği vardır: Yerine kolayca yenisi konulamaz.
Yeraltı suları bu yüzden önemlidir. Ama yeraltı suları da sonsuz değildir. Aşırı çekim, kaçak kullanım ve kirlilik birleştiğinde ortaya çıkan şey, bir kaynak yönetimi sorunu değil, doğrudan bir tükeniş sürecidir.
Bu süreç ilginç bir şekilde ilerler. Önce su azalır, sonra su kirlenir, sonra suyun yerine başka çözümler önerilir. Şişelenmiş su, ileri arıtma teknolojileri, yeni baraj projeleri… Yani sorun büyüdükçe çözümler de büyür. Ama temel ilişki değişmez.
Sanayi suyu kullanır, su kirlenir, sonra bu kirlenme, yeni bir ekonomik faaliyet alanına dönüşür.
Bu döngü, modern ekonominin en zarif mekanizmalarından biridir.
Elbette bu tabloya farklı bir yerden bakmak da mümkündür. Suyun bir “kaynak” değil, bir hak olduğu yerden.
Bu bakış açısı, bazı rahatsız edici sorular sorar:
Su kimin için kullanılmaktadır?
Kim kirletmektedir?
Kim bedelini ödemektedir?
Bu soruların yanıtları genellikle aynı yere çıkar: Su, kamusal bir varlık olmasına rağmen, kullanım ve kirletme hakkı büyük ölçüde özel çıkarlar tarafından belirlenmektedir. Buna karşılık, kirlenmenin bedelini toplumun tamamı öder.
Yani suyun hikâyesi, biraz da klasik bir hikâyedir:
Kazanç özelleştirilir, maliyet toplumsallaştırılır.
Bu noktada çözüm önerileri devreye girer. Daha sıkı denetim, daha iyi arıtma, daha şeffaf veri… Bunların hepsi doğrudur. Ama aynı zamanda eksiktir. Çünkü mesele yalnızca suyun nasıl yönetileceği değil, üretimin nasıl örgütleneceğidir.
Eğer üretim süreci doğayı sınırsız bir kaynak olarak görmeye devam ederse, en iyi arıtma tesisi bile sadece gecikmiş bir çözüm olacaktır. Çünkü sorun suyun kirlenmesi değil, suyun kirlenebilir bir şey olarak görülmesidir.
Bu da bizi kaçınılmaz olarak daha büyük bir soruya götürür:
Su gerçekten korunmak isteniyor mu? Belki de en doğru cevap şudur: Su korunmak istenir, ama belirli sınırlar içinde. O sınırlar da genellikle ekonomik büyümenin başladığı yerde biter.
Bu yüzden Türkiye’de su krizi, teknik bir kriz değildir. Aynı zamanda bir tercih meselesidir. Ve tercihler, çoğu zaman mühendislik hesaplarıyla değil, güç ilişkileriyle belirlenir. Sonuç olarak ortaya şöyle bir tablo çıkar:
Kuyular kazılır, sular çekilir, nehirler kirlenir, raporlar yazılır, Ulusal Su Planı onaylanır. Ve bütün bunlar olurken sistem, büyük bir ciddiyetle çalışmaya devam eder.
Belki de asıl mesele budur:
Bu kadar “ciddi” bir sistemin, bu kadar ciddi bir sorunu üretmeye devam etmesi.
Ve belki de bu yüzden, su meselesini gerçekten çözmek isteyenlerin önce şu basit gerçeği kabul etmesi gerekir:
Bu hikâyede sorun su değildir.
Sorun, suyla kurulan ilişkidir. Üretim ilişkileri değişmeden değiştirilemeyecek, asla “revize” edilemeyecek bir ilişki…
