Başlığa bakınca ister istemez düşünüyor insan. Gıdanın dünü neydi, bugün neye dönüştü ve yarın ne olacak?
Cevap karmaşık değil aslında.
Dünü, mülkiyetsiz ve ortaktı. Bugünü, metalaştı ve kâr hırsına kurban edildi. Geleceği, umuyoruz ki kolektif, adil ve sürdürülebilir olacak—tabii o zamana kadar gezegeni tamamen sağlığından etmezsek.
Dünden başlayalım. Avcı-toplayıcı dönemdeki eşitlikten mülkiyetin doğuşuna bir bakalım.
Aslında insanlığın ilk zamanlarında her şey gayet komünaldi. Ne bir “marka konumlandırması” vardı ne de “pazar payı”. Biri bir şey bulursa hep birlikte yenirdi. Kimse çıkıp da “Bu çalı benim private label ürünüm, lisans bedeli ödemeden toplayamazsın” dememişti.
Sonra ne mi oldu? Sınıflı toplumların gelişimiyle birlikte ortak topraklar çitlerle çevrilerek özel mülkiyete geçirildi. Köylüler mülksüzleştirilerek toprağından koparıldı ve kentlerde işgücünü satmak zorunda kalan proletaryaya dönüştürüldü. Gıda, toplulukların kendi ürettiği bir yaşam maddesi olmaktan çıkıp kâr amacıyla alınıp satılan bir metaya dönüştü. İşte o gün bu gündür, sofraya oturan herkes aslında üretim araçlarının sahibine bir nevi kira ödüyor!
Bugüne gelecek olursak, gördüğümüz şey ultra işlenmiş kapitalizm ve elbet süpermarket yalnızlığı.
Bugün gıda sistemi dediğimiz şey; tohumdan gübreye, üretimden işlemeye, lojistikten raflara kadar tekellerin kontrolünde. Üretici köylü ve çiftçi bu şirketlere borçlandırılıyor, girdiler pahalılaşırken ürün de fiyatsızlaştırılıyor.
Dünyada tohum ve tarım kimyasalları pazarının büyük bölümü birkaç devin elinde. Örneğin Bayer (Monsanto’yu satın aldıktan sonra), Syngenta gibi şirketler, çiftçinin ektiği tohumu, attığı ilacı (!) ve çoğu zaman kullandığı gübreyi hatta hastalandığında beşeri ilaçları birlikte paketliyor. Yani çiftçi yalnızca bir ürün satın almıyor; o ürünle birlikte bir üretim modeline mahkûm ediliyor. Tohumu senden, ilacı benden, gübreyi yine benden al diyorlar. Üstelik bu tohumların önemli bir kısmı hibrit ya da patentli: Çiftçi kendi tohumunu saklayıp ertesi yıl kullanamıyor, her sezon yeniden satın almak zorunda kalıyor. Bu kontrol sadece tarlada da kalmıyor. Hasat sonrası süreçte de zincir aynı şekilde işliyor. Küresel tahıl ticaretinde Cargill, Bunge gibi şirketler, depolama, işleme ve lojistik ağlarını kontrol ederek fiyatın nerede, nasıl oluşacağını belirliyor.
Türkiye’de tablo daha da çarpıcı bir durumda. Son birkaç yılda mazot, gübre ve yem gibi temel girdiler katlanarak arttı. Gübre fiyatlarının bazı kalemlerde birkaç yıl içinde %200-300’leri aşan artışlar gördüğü, mazotun üretim maliyetinin ana belirleyicilerinden biri haline geldiği bir ortamda çiftçinin ayakta kalması zaten mucize. Buna karşılık ürün fiyatları aynı oranda artmıyor. Çoğu zaman hasat döneminde baskılanıyor. Sonuç mu? Artan üretim maliyetine rağmen gelir artmıyor, borç büyüyor. Bankacılık verileri de bunu doğruluyor. Çiftçinin bankalara olan kredi borcu son yıllarda yüz milyarlarca lirayı aşmış durumda. Üstelik bu sadece resmi kredi. Tarım kredi kooperatiflerine, bayilere ve özel şirketlere olan borçlar eklendiğinde tablo daha da ağırlaşıyor. Yani çiftçi artık sadece üretici değil, aynı zamanda finans sistemine ve tarım tekellerine bağımlı bir borçlu. Çiftçi üretirken kaybediyor, tüketici yerken kaybediyor. Kazanan ise, bu zinciri kuranlar/yürütenler oluyor.
İşçi sınıfı ucuz, besin değeri düşük ve çoğu zaman sağlıksız gıdalara mahkûm edilirken, burjuvazi organik etiketli, izlenebilir, temiz gıdaya erişimini sürdürüyor. Aynı sistem biri hayatta kalmaya, diğeri ayrıcalıklı yaşam tarzına hizmet eden iki ayrı mutfak yaratıyor. Bugün gıda artık yalnızca sofraya gelen bir ürün değil, finansallaştırılmış bir varlık. Borsada işlem görüyor, fonların portföyünde yer alıyor, vadeli işlemlerle alınıp satılıyor. Yani gıda, insanı besleyen bir hak olmaktan çıkarılıp spekülasyon nesnesine dönüştürülmüş durumda. Dünya borsalarına baktığımızda sadece en büyük 100 gıda şirketinin toplam değeri yaklaşık 2,7 trilyon dolar seviyesinde. Gıda artık tarlada değil, ekran başında fiyatlanıyor. Çiftçinin emeğiyle değil, yatırımcının beklentisiyle değer kazanıyor. Bu durumda kaçınılmaz sonuç gıdanın metalaşması oluyor ve metalaşan her şey gibi gıda da artık ihtiyaca göre değil, kâra göre üretiliyor. İhtiyacı olan değil, satın alabilen besleniyor.
Bugün market raflarına baktığımızda on binlerce çeşit ürün görüyoruz. Buna da “tüketici özgürlüğü” diyorlar. Lakin etiketi bir okuyoruz, hepsi epi topu üç-beş dev holdingin alt markası. Özgürlük dedikleri şey, çoğu zaman aynı sermaye grubunun farklı paketleri arasından seçim yapmaktan ibaret.
Nestlé bunun en çarpıcı örneklerinden biri. Şirket bugünkü büyüklüğüne yalnızca yeni ürünler geliştirerek değil, yıllar boyunca başka şirketleri ve markaları satın alarak ulaştı. Bugün Nestlé’nin kendi ifadesiyle 185 ülkede kahve, kakao ve içecekten çikolataya; hazır yemeklerden süt ürünlerine, bebek beslenmesinden şişelenmiş suya kadar uzanan portföyünde 2.000’den fazla marka bulunuyor. Yani birbirinden farklı ürünleri seçiyor gibi görünsek de, kasadan çıkan paranın önemli bir bölümü aynı sermaye merkezine akıyor. Kapitalizmin “çeşitlilik” diye pazarladığı şey tam da bu. Tüketicinin önündeki ambalaj sayısı arttıkça, gıda sistemi üzerindeki ekonomik güç giderek daha az sayıda şirketin elinde yoğunlaşır.
Bir de “Ultra İşlenmiş Gıdalar” çağındayız. İçindekiler listesini okuyabilmek ayrı bir meziyet. Glikoz şurubu gibi hammaddeler oldukça yaygın. Ucuz, bol, işlenmesi kolay ve çok işlevli. Üretici için kusursuz. Peki ya tüketici için? Orası kimsenin önceliği değil. Çünkü daha doğal, daha besleyici alternatifler var ama onlar daha pahalı, daha zahmetli ve en önemlisi kâr marjını düşürüyor. Kitleler ucuz, besleyici değeri düşük gıdalarla beslenecek ki, sistemin çarkları dönsün, sonra da sağlık sektörüne müşteri olunsun. Mükemmel bir dairesel ekonomi örneği, değil mi? Ama halk için değil, kâr için!
Tarladaki çiftçi ürettiği ürünün karşılığını alamıyor, kentteki tüketici ise aynı ürünü fahiş fiyata alıyor. Aradaki zincirde kim kazanıyor? Tabii ki gıda spekülatörleri ve aracılar. Yani üretim araçlarına sahip olanlar, artı-değere el koymaya devam ediyor.
Bu durum soyut bir iddia değil, rakamlarla ortada. Üretici ile market arasındaki fark havuçta %284, çilekte %283, yeşil fasulyede %251, kirazda %246 seviyelerine çıkıyor. Hatta bazı aylarda bu fark daha da uç noktalara giderek %400’ü, hatta %460’ı aştığı durumlar var. Yani bu tablo bize şunu diyor: Çiftçi 1’e satıyor, tüketici 4’e, 5’e, bazen 6’ya alıyor. Üretici zararına üretirken, tüketici pahalıya tüketiyor. Peki aradaki fark nerede birikiyor? Nakliye, depolama, hal komisyonu gibi kalemler elbette var, ama mesele maliyet değil. Aradaki zincir —toptancı, aracı, perakendeci ve finansal aktörler— her koşulda kazanıyor. İşte tam da bu yüzden, mesele sadece fiyat artışı değil. Meselenin adı açık! Artı-değerin sistematik olarak üreticiden koparılması.
Diğer yandan kadınlar ev içi mutfakta görünmez emek harcarken, erkekler profesyonel mutfaklarda öne çıkıyor. Bu da patriyarkal düzenin gıda alanındaki yansıması. Gıda sadece sınıfsal değil, aynı zamanda toplumsal cinsiyet meselesi.
Peki ya gelecek? Bize sıkça soruyorlar?
“Laboratuvarda et üretilecekmiş, yapay zekayla dikey tarım yapılacakmış.”
Asıl soru şu olmalı. Bu teknoloji kimin hizmetinde olacak?
Geleceğin gıda krizlerini, iklim değişikliğinin yarattığı krizi ortaya çıkaran sistemin mantığıyla çözemeyiz. Karbon ayak izini bireysel tüketicinin vicdanına yıkıp, endüstriyel devleri muaf tutan bir anlayışla geleceği inşa edemeyiz. Olası yapay etin patentini üç – beş tane küresel şirkete verirseniz, yarın halkın protein ihtiyacı tamamen patronların iki dudağının arasında olur.
Tam da benzer sebeplerle gıdanın yarını, toprağın, suyun ve tohumun kâr odaklı şirketlerin elinden çıkarılıp kamusal/kolektif mülkiyete devredilmesini gerektiriyor. Tohum üzerindeki patent hakları kaldırılarak tohumlar yeniden insanlığın ortak mirası haline getirilmeli, İnsan ile doğa arasındaki bağ yeniden kurulmalı; toprağı ve su kaynaklarını zehirleyen değil, yenileyen tarım yöntemlerine geçilmeli.
Bilinmeli ki, gıdanın geleceği “Gıda Egemenliği”nde!
Peki nedir bu gıda egemenliği?
Çiftçinin kendi tohumuna sahip çıkmasıdır. Halkın, ne yiyeceğine kendisinin karar vermesidir. Üretim ve dağıtım süreçlerinin şeffaf, adil ve kooperatifler aracılığıyla toplumsallaşmasıdır. Gıdanın bir kâr aracı değil, temel bir insan hakkı olarak kabul edilmesidir.
Gıda egemenliği; sadece neyin üretileceği değil, nasıl üretileceği ve kim tarafından kontrol edileceği sorusuna verilen politik bir yanıt aynı zamanda. Bu, yerel üreticinin kendi tohumunu saklayabilmesi, kendi üretim modelini belirleyebilmesi ve dışa bağımlı girdiler olmadan üretim yapabilmesi demek. Aynı zamanda tüketicinin de pasif bir alıcı değil, gıda zincirinin aktif bir öznesi olması, yani halkın, üretim planlamasında, dağıtım ağında ve fiyatlandırma süreçlerinde söz sahibi olmasıdır.
Gıda egemenliği, küresel tekellerin dayattığı standartlaştırılmış üretim yerine, yerelin bilgisini, ekolojiyi ve toplumsal ihtiyacı merkeze alan bir üretim modelini savunur. En önemlisi de gıdayı bir meta olmaktan çıkarıp, toplumun ortak yaşam hakkı olarak yeniden tanımlar.
Bugünkü modelde akış kabaca şöyle özetleyebiliriz.
Tohum → gübre/ilaç (çoğu ithal ve şirket kontrollü) → üretim (borçlu çiftçi) → uzun tedarik zinciri (hal, komisyoncu, lojistik) → raf (perakende zinciri) → tüketici.
Her aşamada değer biraz daha yukarı taşınır, ama kontrol giderek merkezileşir. Gıda egemenliği yaklaşımında ise aynı hat yeniden kurulur.
Toprak → yerel ve çoğaltılabilir tohum → agroekolojik üretim → kısa tedarik zinciri → kooperatifler / yerel pazarlar → tüketiciyle doğrudan temas.
Buradaki temel fark sadece aracıların azalması değil. Asıl fark, kontrolün el değiştirmesi. Bugünkü sistemde kararlar şirketler, borsalar ve büyük alıcılar tarafından verilir. Gıda egemenliğinde kararlar üreticiler, tüketiciler ve yerel topluluklar tarafından birlikte alınır.
Brezilya’daki Topraksız Kırsal İşçiler Hareketi (MST) endüstriyel tarıma karşı kolektif toprak işleyişinin en somut örneğini sunarken; Japonya çıkışlı Teikei sistemi ve Fransa’daki AMAP ağları, üretici ile tüketiciyi aracıları tamamen aradan çıkararak doğrudan birbirine bağlıyor. Ülkemizde de önemli Tüketim Kooperatifleri gibi yapılar ile şehirlerde örgütlenen Topluluk Destekli Tarım (TDT) inisiyatifleri, tüketiciyi pasif bir alıcı olmaktan çıkarıp “türeticiye” dönüştürüyor. Sermaye düzeni bizi ‘tüketici’ adı altında izole edilmiş, etiket dahi okumayan pasif birer müşteriye dönüştürdü. Oysa ihtiyacımız olan şey ‘türetici’ bilincidir. Türetici; üretimin nasıl yapılacağına müdahale eden, yerel üreticiyle doğrudan bağ kurarak aradaki spekülatörleri ve aracıları felç eden, ne yiyeceğinin kararını küresel şirketlere bırakmayan politik bir öznedir.
Bugün gıda uzun bir zincir içinde dolaşırken her halka bir kâr noktası. Gıda egemenliğinde ise gıda, mümkün olduğunca kısa bir döngü içinde kalır. Değer üreticide ve tüketicide korunur, arada kaybolmaz.
Bugün doğa “verimlilik” adı altında dışlanıyor; toprak kimyasalla kirletiliyor, biyoçeşitlilik azaltılıyor. Gıda egemenliğinde ise toprak bir üretim makinesi değil, canlı bir ekosistem olarak kabul edilir.
En kritik fark ise, mevcut sistem gıdayı bir meta olarak görürken gıda egemenliği gıdayı yaşamın kendisi ve kamusal bir hak olarak tanımlıyor.
Unutulmamalıdır ki, gıda politikaları, sınıf mücadelesinin en görünür alanlarından biridir.
Bu mücadelede tarafsızlık diye bir şey yok. Ya gıdayı bir hak olarak savunacağız ya da birilerinin kâr hanesine yazılan bir meta olmaya devam edecek.
Çözüm, kolektif üretim, adil dağıtım ve halkın gıda hakkını önceleyen örgütlü mücadeledir.
Marx’ın analiz ettiği sömürü düzeni bugün gıda zincirinde yaşıyor. Bu yüzden gıdanın geleceği teknik değil, politik bir mesele ve bu mesele, ancak sınıfsız ve adil bir düzenle çözülebilir.
Toparlayacak olursak; taş devrinde taşla ezdiğimiz buğdaydan, bugün yapay zekayla optimize edilen gıda fabrikalarına uzanan devasa bir yol kat ettik. Aynı zamanda da dünün avcı-toplayıcı komünal yapısından bugünün metalaşmış gıda krizine geldik. Eğer sürdürülebilir bir gelecek istiyorsak; topraktan bedene kadar olan tüm süreçte önce doğayı, sonra insanı merkeze koyan bir sistemi hep birlikte savunmalıyız. Bilmeliyiz ki, gıdanın geleceğini bugün vereceğimiz tercihler belirleyecek.
Gıda sadece bir sektör, bir ciro kalemi değil. Gıda toprak, su, doğa, emek ve adalettir. Gıdanın dününe saygı duymak, bugününü doğru yönetmek ve geleceğini bilimin ışığında tasarlamak zorundayız.
Sözün özü, asıl mevzu ne yediğimiz değil, bu düzenin kimi doyurduğudur.
Sözlerimi gıda demokrasisine bir atıf yaparak bitireyim.
Tabağımızdaki her lokmada tarladaki çiftçinin, fabrikadaki işçinin, mühendisin, lojistikteki şoförün, marketteki kasiyerin ve elbette esnafın alın teri olduğunu hiç aklımızdan çıkarmayalım.
Soframız bereketli, tabağımız adil ve geleceğimiz özgür olsun.
