Marx’ın yabancılaşma teorisi, kapitalist üretim tarzının işçi üzerindeki etkilerini açıklarken esas olarak üretim sürecine odaklanır. 1844 Elyazmaları’nda Marx, işçinin dört düzeyde yabancılaştığını belirtmektedir. İşçi, ürettiği nesneye, üretim faaliyetinin kendisine, diğer insanlara ve nihayet kendi türsel özüne yabancılaşmaktadır. Emek, insanın kendisini gerçekleştirdiği yaratıcı bir faaliyet olmaktan çıkarak, yaşamını sürdürebilmek için katlanmak zorunda olduğu zorunlu bir etkinliğe dönüşmektedir. İşçi, kendi faaliyetinin efendisi değil, onun taşıyıcısı haline gelmektedir. Böylece kendi yaratıcılığıyla kurduğu ilişki tersine dönmekte, insan kendi ürününün egemenliği altına girmektedir.
Marx’ın yaşadığı kapitalizm ile yirmi birinci yüzyıl kapitalizmi arasındaki en önemli farklardan biri, sömürünün ve yabancılaşmanın coğrafyasının genişlemiş olmasıdır. On dokuzuncu yüzyıl kapitalizminde sömürünün merkezi fabrikaydı. İşçi, günün belirli saatlerinde sermayenin denetimi altındaydı. Çalışma süresinin dışında kalan zaman ise, bütün sınırlılıklarına rağmen, sermayenin tam anlamıyla kolonize edemediği bir alan olarak düşünülebiliyordu. Oysa günümüzde kapitalizmin en dikkat çekici başarısı, üretim alanındaki egemenliğini gündelik hayatın tamamına yayabilmiş olmasıdır. Lefebvre’nin yıllar önce dikkat çektiği gibi, gündelik hayat kapitalizmin en önemli yeniden üretim alanlarından biri haline gelmiştir. Kapitalizm artık yalnızca fabrikada değil; evde, mutfakta, tatilde, alışverişte, eğlencede, boş zamanda ve kültürel faaliyetlerde de kendisini yeniden üretmektedir.
İnsan yalnızca emeğine mi yabancılaşmaktadır? Yoksa artık yaşayamadığı hayata da mı yabancılaşmaktadır? Bu sorunun önemi, özellikle yapay zekâ etrafında yürüyen güncel tartışmalar düşünüldüğünde daha iyi anlaşılmaktadır. 1930 yılında Keynes, “Torunlarımızın Ekonomik İmkânları” başlıklı ünlü denemesinde teknolojik gelişmelerin insanlığı zorunlu emekten büyük ölçüde kurtaracağını öngörüyordu. Ona göre insanlığın asıl problemi üretim değil, boş zamanın nasıl kullanılacağı sorunu olacaktı. İnsanlar haftada on beş saat çalışacak, geri kalan zamanlarını dostluk, sanat, kültür, düşünce ve kendilerini gerçekleştirecek faaliyetlere ayırabileceklerdi. Bugün de yapay zekanın benzer sonuçlar doğuracağını ve topluma bakacağını düşünenler artıyor. Muhasebe, çeviri, yazılım, veri işleme, tasarım ve hatta bazı yaratıcı faaliyetlerin bir bölümünün yapay zekâ sistemleri tarafından yerine getirilmeye başlanması, ilk bakışta insanlığın çalışma yükünü azaltabilecek bir gelişme gibi görünmektedir. Ancak burada kritik soru, teknolojik kapasitenin ne olduğu değil, toplumsal ilişkilerin nasıl örgütlendiğidir. Çünkü tarih, üretkenlik artışının otomatik olarak özgürleşmeye yol açmadığını göstermektedir. Kapitalizmin tarihi aynı zamanda, zamanın disipline edilmesinin tarihidir. Üretkenlik artışları, çalışma süresini azaltabilecek maddi imkânlar yaratmış olsa da bu imkânların nasıl kullanılacağı sınıf ilişkileri tarafından belirlenmektedir.
Bugün de benzer bir paradoksla karşı karşıyayız. Yapay zekâ gerçekten insanlara daha fazla boş zaman kazandırabilir. Ancak asıl soru şudur: Bu boş zaman kime ait olacaktır? İnsanlar daha fazla mı okuyacak? Daha fazla mı yazacak? Daha fazla müzik mi yapacak? Daha fazla mı yemek pişirecek? Dostlarıyla, ailesiyle mi paylaşacak yediklerini içtiklerini düşündüklerini? Daha fazla mı sosyalleşecek, yeni insanlarla mı tanışacak? Daha fazla mı düşüneceklerdir insanlar? Daha fazla siyaset mi yapacaklardır? Yoksa ortaya çıkan zaman, dijital platformlar, ekranlar, sosyal medya, gastronomi turizmi, deneyim ekonomisi ve yeni tüketim biçimleri tarafından mı doldurulacaktır? Çünkü sorun zamanın miktarı değil, zamanın içeriğidir.
Henri Lefebvre’nin gündelik hayat eleştirisinin günümüzdeki önemi de burada yatmaktadır. Lefebvre’ye göre kapitalizmin en büyük başarısı, yalnızca üretim araçlarını değil, gündelik hayatın ritmini, ihtiyaçlarını, alışkanlıklarını ve arzularını da kendi mantığına tabi kılmasıdır. Frankfurt Okulu’ndan bu yana boş zamanın, çalışmanın gerçek karşıtı olmadığını biliyoruz. Tam tersine, çalışma düzeninin yeniden üretimini sağlayan bir işleve sahiptir. İnsan işyerinden çıktıktan sonra görünüşte özgürdür ama Adorno’ya göre boş zamanını değerlendirme biçimleri büyük ölçüde kültür endüstrisi tarafından belirlenmektedir. İnsan çalışırken üretici, çalışmadığı zamanlarda ise tüketici olarak sistemin yeniden üretimine katılmaktadır. Dolayısıyla işyerinden çıkmak, sistemin dışına çıkmak anlamına gelmemektedir.
Bu durumun en ilginç örneklerinden biri gastronomi alanında görülebilir. Yemek yapmak, insanlık tarihi boyunca yalnızca biyolojik ihtiyaçların karşılanmasına yönelik bir faaliyet olmamıştır. Aynı zamanda kültür üretmek, bilgiyi kuşaklar arasında aktarmak, dostluk kurmak ve gündelik hayatı anlamlandırmak anlamına gelmiştir. Bir ekmek yapmak, bir reçel kaynatmak, bir aile sofrası hazırlamak, misafir ağırlamak, yalnızca tüketim değil, aynı zamanda yaratıcı bir üretim faaliyetidir. Fakat deneyim ekonomisinin yükselişiyle birlikte yemek giderek bir gösteri nesnesine dönüşmeye başlamıştır. İnsanlar artık yalnızca yemek yememektedir; restoran listeleri tüketmektedir, Michelin yıldızları tüketmektedir. Şef hikâyeleri tüketmektedirler. Sosyal medyada dolaşan imgeleri tüketmektedirler.
Gösteri toplumu tam da burada karşımıza çıkmaktadır. İnsanlar tarihte hiç olmadığı kadar çok gastronomik deneyime sahip olmaktadır ama buna karşılık tarihte hiç olmadığı kadar az yemek üretmektedir! İnsanlar tarihte hiç olmadığı kadar çok gastronomik deneyime sahip olmaktadır ama tükettikleri, yemeğin imajıdır, kendisi değildir! İnsanlar tarihte hiç olmadığı kadar çok gastronomik deneyime sahip olmaktadır ama tükettikleri yemekler geçen yüzyıla göre lezzetsizdir, sağlıksızdır, endüstriyeldir, taklittir. Öyle ki geleneksel mutfaklar, endüstriyel gıdanın rekabeti ve bu yazıda ele alınan özel zamanın metalaşması ve insanın gerçek ihtiyaçlarından koparılarak pazara göre şekillenmesi nedeniyle dünyanın hemen her coğrafyasında kaybolmaya yüz tutmuştur. Evlerden bir mekân olarak mutfak, buharlaşmaktadır. Mikrodalga ve elektrikli su kaynatıcının kapladığı tezgâha daralmış mutfaklarında afili yemek fotoğraflarına bakmaya dönüşmüştür yemek zevki. Öte yandan, saray mutfağının günümüzdeki izdüşümü rafine mutfakların ardılları da fine dinning ve deneyim ekonomisi nedeniyle içeriğini ve lezzetini, Japonya gibi bazı özel mutfaklar ve kültürler hariç kaybetmektedir. Gastronomik deneyimin ağırlığı sosyal medya, sanal dünya ve imgeleri üzerinden üst sınıfların ya da üst tabakaların pratiklerinin düşkünleşerek aşağı doğru kırılan taklitlerinden ibarettir.
İnsanlar tarihte hiç olmadığı kadar fazla müzik dinlemektedir. Fakat, daha az müzik yapmaktadır. Daha fazla içerik izlemektedir. Fakat daha az yazmaktadır. Daha fazla haber tüketmektedir. Fakat daha az siyaset yapmaktadır.
Kısaca insan meta edilgendir, daha fazla izlemektedir fakat daha az yaratmaktadır. İnsan, izleyicidir artık: İşçi, üreticiden çok tüketicidir! Oysaki, insan, yalnızca tüketerek mutlu olamaz, yaşayamaz. Çünkü tüketim haz üretir ama anlam üretmez. İnsan yazdığında, beste yaptığında, bahçe yetiştirdiğinde, yemek pişirdiğinde, resim yaptığında, politik mücadeleye katıldığında, yani tarihe müdahale ettiğinde, özne olduğunda, başkalarıyla birlikte bir dünya kurmaya çalıştığında, kendisini gerçekleştirmektedir.
Kapitalizmin yeniden üretimi yalnızca fabrikalarda değil, gündelik hayatın içinde, tüketim kalıplarında, borç mekanizmalarında ve yaşam tarzlarında, sosyal medyada gerçekleşmektedir. Ahmet Öncü ve Ahmet Haşim Köse’nin Tahsildarlar ve Borçlular (Evrensel 2006) başlıklı eserlerinde vurguladıkları gibi, günümüz insanı aynı anda işçi, borçlu, müşteri, kullanıcı, takipçi, tüketici ve giderek kendi kişiliğini pazarlayan bir meta haline gelmektedir. Böylece meta-emek yerini meta-insana bırakmaktadır.
Sonuçta yabancılaşma da tarihsel olarak genişlemektedir. İnsan artık yalnızca emeğine yabancılaşmamaktadır. Boş zamanına yabancılaşmaktadır. Arzularına yabancılaşmaktadır. İhtiyaçlarına yabancılaşmaktadır. Ve belki de hepsinden önemlisi, yaşayamadığı hayata yabancılaşmaktadır. Bu nedenle yirmi birinci yüzyıl kapitalizminin temel figürü yalnızca ücretli emekçi değildir. Bütün varoluşu piyasa ilişkileri tarafından kuşatılmış olan meta-insandır. Ve belki de çağımızın en büyük çelişkisi, insanlığın tarihte ilk kez zorunlu emekten kurtulabilecek teknik imkânlara yaklaşmış olmasına rağmen, insanların kendilerini gerçekleştirme olanaklarının genişlemek yerine daralıyor olmasıdır. Çünkü sorun, zamanın miktarında değil, zamanın kimin tarafından ve hangi amaçla doldurulduğunda yatmaktadır.
İnsan ürettiğinde ve mücadele ettiğinde insan olur…
KAYNAKÇA Adorno, Theodor W. (2024). Kültür Endüstrisi – Kültür Yönetimi. Çev. Elçin Gen, Nihat Ülner, Mustafa Tüzel. İstanbul: İletişim Yayınları. Keynes, J. M. (2012a). Torunlarımızın ekonomik olanakları. Keynes’e dönüş, torunlarımızın ekonomik olanakları (Çev. S. Savran). Bilgi Üniversitesi. Köse, A. H. ve Öncü, A. (2006). Tahsildarlar ve Borçlular: Karşı-İktisat Gözüyle Dünya Kapitalizmi ve Türkiye. İstanbul: Evrensel Basım Yayın. Lefebvre, Henri. 2020 [1947]. Gündelik Hayatın Eleştirisi I. Çev. Işık Ergüden. İstanbul: Sel Yayıncılık.
