Siyaset tıkandığında gözler hemen yeni bir adrese çevriliyor. Eski parti yıpranmışsa yenisi kuruluyor, lider tartışmalı hâle gelmişse başka bir isim öne çıkarılıyor, ittifak dağılmışsa daha geniş bir birlik tasarlanıyor. Her yeni hamle, önceki yenilginin yükünü hafifletecek bir başlangıç gibi sunuluyor. Toplum da bu başlangıca kendi beklentilerini yerleştiriyor. Parti henüz programını açıklamadan ona demokratlık, halkçılık, cesaret ve iktidar yeteneği atfediliyor.
Bu aceleci umut, siyasal hayâl gücümüz hakkında önemli bir şey anlatıyor. Değişimin kaynağını toplumun içinde aramak yerine, değişimi taşıyacak doğru aracı bulmaya çalışıyoruz. Sanki mesele iyi bir partiye rastlamak, doğru lideri seçmek ya da kusursuz ittifakı kurmakmış gibi davranıyoruz. Bu arayışın sonunda siyaset, yurttaşların birlikte kurduğu bir güç olmaktan çıkıyor; profesyonellerin yönettiği ve toplumun belli aralıklarla destek verdiği bir faaliyete dönüşüyor.
Yeni Parti tartışmasında asıl üzerinde durulması gereken nokta da burada bulunuyor: Toplum neden her büyük krizden sonra kendi gücünü yeniden bir partiye teslim etmek istiyor?
Umudun Hazır Bir Adres Araması
Siyasal yenilgiler insanları yormakla kalmaz, onların harekete geçme biçimini de değiştirir. Uzun süre sonuç alınamayan mücadelelerin ardından toplum daha kısa ve daha az zahmetli yollar arar. Örgütlenmek, çevresindeki insanları ikna etmek, bir talep etrafında kalıcı ilişkiler kurmak sabır ister. Yeni bir liderin yükselişini izlemek ise çok daha kolaydır. İnsanlar kendi hayatlarında hiçbir şey değiştirmeden büyük bir değişimin yaklaştığına inanabilir.
Bu nedenle yeni parti haberleri, gerçek etkilerinin ötesinde bir heyecan yaratır. Henüz ortada üyeleri, örgütleri, yerel kadroları ve sınanmış kararları bulunmayan bir yapıya büyük bir tarihsel görev verilir. Seçmen, partinin ne yapacağını görmek yerine ne yapmasını istediğini onun üzerine yansıtır. Bir süre sonra parti, gerçek bir siyasal örgütten çok toplumsal arzuların toplandığı boş bir yüzeye dönüşür.
Bu boşluk, ilk günlerde büyük avantaj sağlayabilir. Her kesim kendine yakın bir işaret bulabilir. Birileri liderin sert konuşmasını önemser, birileri ekonomiye ilişkin ölçülü ifadelerini, birileri milliyetçi vurgularını, birileri özgürlük vaatlerini. Fakat parti belirginleştikçe bu geniş görüntü daralır. Somut kararlar alındığında kimin beklentisinin karşılandığı, kimin beklentisinin ertelendiği ortaya çıkar. Başlangıçta herkese açık görünen kapı, siyaset gerçek tercihler yapmaya başladığında belli bir yöne açılır.
Burada sorun, yeni bir siyasî oluşumun umut vermesi değildir. Toplumun, kendi sorumluluğunu bu umudun içine bırakmasıdır. Parti ne kadar güçlü görünürse yurttaş o kadar geri çekilir. Lider ne kadar kararlı konuşursa seçmen kendi sözünü o kadar gereksiz görmeyebaşlar. Böylece siyasal enerji büyümez; tek bir merkezde toplanır. O merkez sarsıldığında da geriye yeni bir hayâl kırıklığı kalır.
Siyasetin Profesyonellere Devri
Türkiye’de siyaset giderek uzmanların, iletişim ekiplerinin, araştırma şirketlerinin ve danışmanların yönettiği kapalı bir alana dönüştü. Hangi kelimenin kullanılacağı, hangi seçmen grubuna nasıl seslenileceği, hangi rengin güven vereceği ve hangi görüntünün sosyal medyada yayılacağı önceden hesaplanıyor. Yurttaş bu süreçte karar verici olarak görünse de kendisine biçilen rol büyük ölçüde tepki vermekle sınırlı kalıyor.
Anketler bu ilişkinin en güçlü araçlarından biri hâline geldi. Toplum, anketlerde kendisini görmeye çalışıyor; fakat karşısına çıkan şey çoğu kez kendi iradesi değil, ölçülmüş davranış ihtimâlleri oluyor. İnsanlar ne istediklerini tartışmak yerine diğer insanların ne yapacağını merak ediyor. Böylece siyaset ortak bir gelecek kurma çabasından uzaklaşıp kalabalığın hangi yöne gideceğini tahmin etme oyununa dönüşüyor.
Bu oyun, yeni partiler için çok elverişlidir. Daha ilk günlerde “toplumda karşılığı var mı?” sorusu sorulur. Bu sorunun anlamı da genellikle oy oranına indirgenir. Oysa bir partinin toplumsal karşılığı, ankette görülen destekten daha geniş bir şeydir. İnsanların o parti etrafında ilişki kurup kurmadığına, birlikte hareket edip etmediğine ve partiye kendi taleplerini kabul ettirebilip ettiremediğine bakmak gerekir. Seçmen kalabalığı ile siyasal topluluk aynı anlama gelmez.
Kalabalık, güçlü bir konuşmanın ardından hızla oluşabilir. Siyasal topluluk ise zaman içinde kurulur. Ortak deneyimlere, güvene, çatışmalara ve birlikte alınmış kararlara dayanır. Yeni partiler kalabalığı kısa sürede toplayabilir; fakat o kalabalığın gerçek bir özneye dönüşmesi için tabandan işleyen kanallara ihtiyaç vardır. Merkezden belirlenen politikaların yerelde alkışlanması, katılım görüntüsü yaratır. Katılımın kendisi, insanların kararların yönünü değiştirebilmesiyle başlar.
Bugün birçok parti, üyelerinden sadakat, seçmenlerinden sabır istiyor. Programın hazırlanışı, adayların belirlenmesi ve ittifak kararları dar kadroların denetiminde kalıyor. Seçim zamanı geldiğindeyse geniş toplumdan destek talep ediliyor. Bu yapı, iktidara karşı demokrasi çağrısı yaparken kendi içinde güçlü bir temsil ilişkisi kuramıyor. Yurttaşın partiyle bağı, onu yönlendiren bir bağ olmaktan çok parti kararlarını savunan bir bağlılığa dönüşüyor.
Yenilgiyle Yüzleşmek Yerine Taşıyıcı Değiştirmek
Yeni parti arayışlarının arkasında ertelenen bir hesaplaşma da bulunuyor. Muhalefet, uğradığı yenilgileri derinlemesine tartışmak yerine sık sık kadro ve isim değişikliğine yöneliyor. Yanlış aday, yetersiz kampanya, kötü iletişim ya da örgüt içi çekişmeler konuşuluyor. Bunların her biri gerçek bir soruna işaret edebilir. Fakat yenilginin toplumsal nedenleri bu tartışmaların gerisinde kalıyor.
Muhalefet hangi insanlarla kalıcı ilişki kuramadı? Hangi kesimlerin hayatına temas edemedi? İktidarın yarattığı korku ve bağımlılık ilişkileri neden çözülemedi? Yoksullaşan kitleler neden öfkelerini iktidara yöneltmedi? Bu sorular, parti değişikliğinden daha zor cevaplar gerektiriyor.
Bir yenilgiyi doğru anlamak, o yenilgide kendi payını da görmek demektir. Oysa yeni bir parti fikri geçmişten hızlıca uzaklaşma imkânı sunar. Eski yapı başarısız olmuştur; yeni yapı onun yükünü taşımayacaktır. Bu anlatı, sorumluluğu geride bırakır ve geleceğe temiz bir başlangıç görüntüsü verir. Ne var ki eski alışkanlıklar, ilişki biçimleri ve siyaset anlayışı yeni yapının içine taşınırsa isim değişikliği fazla bir anlam kazanmaz.
Siyasî partiler boşlukta kurulmaz. Onları kuran kadrolar geçmiş deneyimlerini, çevrelerini, bağlantılarını ve düşünme biçimlerini beraberinde getirir. Eski partide kararları merkezîleştirenler yeni partide bir anda katılımcı olmaz. Seçmeni seçim döneminde hatırlayanlar, yeni bir logoyla topluma daha yakın hâle gelmez. Değişimin gerçek ölçüsü, kadroların söyledikleri kadar vazgeçtikleri alışkanlıklarda da görülür.
Bu yüzden yeni bir partiye bakarken ilk sorulardan biri şu olmalıdır: Bu yapı, eski siyasetin hangi yöntemlerini terk ediyor? Aday belirleme biçimi değişiyor mu? Üyeler karar süreçlerine katılabiliyor mu? Yerel örgütler merkeze itiraz edebiliyor mu? Parti yönetimi toplumsal hareketlerle eşit ilişki kuruyor mu? Bu soruların cevabı belirsizse “yenilik” büyük ölçüde siyasal pazarlamanın bir parçası olarak kalır.
Herkesi Bir Araya Getirme Vaadi
Yeni merkez partilerin en güçlü iddiası, birbirine uzak kesimleri aynı çatı altında buluşturabilmeleridir. Bu genişlik, iktidara ulaşmak açısından gerekli görülebilir. Farklı toplumsal grupların ortak bir hedef çevresinde buluşması burjuva siyasetin doğasında vardır. Fakat herkesi kapsama arzusu, partinin temel tercihlerini belirsizleştirdiğinde ortaya önemli bir sorun çıkar.
Bir parti işçiye daha yüksek ücret, işverene düşük maliyet, kiracıya ucuz konut, mülk sahibine yüksek getiri, çiftçiye destek, büyük tarım şirketlerine serbestlik vadedebilir. Seçim bildirgelerinde bu talepler yan yana durabilir. Gerçek yönetim ânında ise aralarında seçim yapmak gerekir. Bütçenin nasıl dağıtılacağına, verginin kimden alınacağına, kamusal kaynakların kime aktarılacağına karar verilir. Siyasetin yönü bu kararlarla belli olur.
Herkesi aynı anda memnun etme sözü, toplumsal çatışmaları görünmez kılar. Oysa sınıflı toplum ortak çıkarlardan oluşan sakin bir bütün değildir. Bir kesimin kazancı başka bir kesimin kaybına dayanır. Düşük ücret, işveren açısından maliyet avantajıdır; çalışan açısından yoksulluktur. Yüksek kira, yatırımcı açısından gelir; kiracı açısından güvencesizliktir. Vergi indirimi şirket için rahatlama, kamusal hizmetler için kaynak kaybı anlamına gelir.
Merkez siyaset tüm bu çatışmaları yönetilebilir farklılıklar gibi sunmayı sever. İyi yönetim, liyakat ve hukuk sayesinde bütün tarafların kazanacağı söylenir. Kuşkusuz kötü yönetim sorunları ağırlaştırır, keyfîlik toplumun kaynaklarını tüketir. Fakat yönetimin iyileşmesi çıkar çatışmalarını ortadan kaldırmaz. Hangi kesimin korunacağına ve bedeli kimin ödeyeceğine dair tercihler devam eder.
Yeni Parti’nin gerçek karakteri de bu tercihler sırasında ortaya çıkacak. Meydan konuşmalarındaki sertlik ya da program metnindeki güzel ifadeler tek başına yeterli ölçü sunmaz. Bir grev karşısında nasıl davranacağı, büyük bir şirketle çalışanlar arasındaki çatışmada nerede duracağı, kamusal alanın ticarileştirilmesine nasıl yaklaşacağı daha açıklayıcıdır. Parti, kendisini toplumun tamamının temsilcisi olarak sunsa da kararları belirli toplumsal çıkarlarla uyumlu olacaktır.
Toplumun Seyirciye Dönüşmesi
Türkiye’de muhalefetin en büyük sorunu, geniş bir kitlenin siyasete seyirci olarak katılması. İnsanlar mitingleri izliyor, konuşmaları paylaşıyor, anket sonuçlarını tartışıyor, seçim gecesini bekliyor… Bu etkinlik yoğun bir siyasal hayat görüntüsü yaratıyor. Yine de insanların gündelik yaşamlarındaki güç ilişkileri fazla değişmiyor.
Bir işyerinde patronun keyfî kararına karşı çıkamayan, mahallesindeki rant projesine müdahale edemeyen, okulunda söz sahibi olamayan ve yaşadığı şehirle ilgili kararlara katılamayan insanın yurttaşlığı sandık günüyle sınırlanıyor. Böyle bir toplumda demokrasi, yönetici seçme hakkına daralıyor. Yönetilenlerin gündelik hayatı dönüştürme kapasitesi büyümediği için seçimle gelen iktidarlar kısa sürede toplumdan bağımsızlaşabiliyor.
Siyasal temsil, aktif yurttaşlığın yerini aldığında liderler olağanüstü önem kazanır. Toplum kendi gücünü kullanmadığı için bütün beklenti yönetici kadroya yüklenir. Lider güçlü olmalı, doğru zamanda konuşmalı, doğru ittifakı kurmalı ve iktidarın hamlelerini önceden görmelidir. Tek bir insanın omuzlarına yerleştirilen bu görev, destekçileri rahatlatır. Başarısızlık geldiğindeyse aynı hızla hayâl kırıklığına dönüşür.
Oysa hiçbir lider örgütsüz bir toplumun yerine geçemez. En iyi niyetli yönetim bile karşısında talep üreten ve sınır çizen bir toplum bulunmadığında kendi önceliklerine kapanır. İktidarın denetlenmesi, yöneticilerin ahlâkî kalitesine bırakılamaz. İnsanların birlikte hareket etme kapasitesi, yönetimin karakterinden daha kalıcı bir güvencedir.
Yeni bir parti, seçmenlerine “bize katılın” derken gerçekte ne teklif ediyor? Kararları etkileyebilecekleri bir örgüt mü, hazır politikaları yayacakları bir kampanya ağı mı? Yurttaşları kendi alanlarında güçlendirmek mi istiyor, onları seçim gününe hazırlamakla mı yetiniyor? Bu ayrım, partinin demokrasi anlayışını gösterir.
Beklemek Yerine Kurmak
Yeni Parti’den ne çıkacağını zaman gösterecek. Güçlü bir seçim hareketine dönüşebilir, muhalefetin dağınık kesimlerini bir araya getirebilir ve mevcut iktidarı ciddi biçimde zorlayabilir. Böyle bir gelişme, toplumun önünde yeni imkânlar açabilir. Fakat bir partinin başarılı olmasıyla toplumun siyasal olarak güçlenmesi aynı süreç değildir.
Toplum, kendi taleplerini örgütlü biçimde ortaya koymadığında kazanan parti üzerinde gerçek bir etkisi olmaz. Seçim sırasında verilen destek, seçimden sonra söz hakkına dönüşmez. Yeni iktidar, kendisini destekleyen kitlelerin beklentilerini yorumlama yetkisini elinde tutar. Halk adına konuşur; halkın doğrudan konuşabileceği kanallar dar kalır.
Bu nedenle yeni bir siyasî yapı karşısında yapılacak şey, onun peşinden gitmek ya da baştan mahkûm etmek arasında seçim yapmak değildir. Asıl mesele, toplumun kendi bağımsız gücünü koruyabilmesidir. Bir partiye oy verirken ona mesafe koyabilmek, desteklerken eleştirebilmek, ortak hedeflerde yan yana gelirken kendi taleplerinden vazgeçmemek gerekir.
Siyaset, bir sonraki seçim için kurulmuş büyük bir bekleme salonuna dönüşmemeli. İnsanların bugünden birbirleriyle ilişki kurduğu, taleplerini netleştirdiği ve karşılaştıkları haksızlıklara birlikte cevap verdiği alanlara ihtiyaç var. Bir fabrikadaki işçilerin örgütlenmesi, bir mahalledeki kiracıların dayanışması, bir okulda öğrencilerin yönetime müdahalesi küçük görülebilir. Fakat toplumun kendisini yönetme yeteneği bu ilişkiler içinde gelişir.
Yeni bir partiye duyulan ihtiyaç, mevcut siyasal yapının tükenmişliğini gösterir. Fakat her tükenmişlik, gerçek bir yenilik doğurmaz. Yeni olan, eskisinden farklı isimlere sahip olmakla ortaya çıkmaz. İnsanların siyasetle kurduğu ilişki değiştiğinde anlam kazanır.
Bir toplum bütün umudunu yeni bir taşıyıcıya bağladığında, kendi hareket etme gücünü fark etmeden küçültür. Parti büyürken yurttaş küçülebilir. Lider güçlenirken toplum sessizleşebilir. Seçim yaklaştıkça siyaset daralabilir. Bu yüzden bugün sorulması gereken soru, Yeni Parti’nin ülkeyi kurtarıp kurtaramayacağı değildir. Daha zor ve daha gerçek bir soru önümüzde duruyor: Kendi geleceğimizi yeniden başkalarına mı emanet edeceğiz, yoksa onu birlikte kurabilecek bir topluma mı dönüşeceğiz?
