“Katliam yasası”adıyla bilinen 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunundaki değişikliğin üzerinden iki yılı aşkın süre geçti. İki yıldan beri ülke çapında önce sokakta yaşayan köpekler, şimdilerde kediler sokaklardan alınarak barınaklara götürülüyor, topluca öldürülüyor. Bu büyük şiddet dalgasına karşı mücadele ise başta sokaklar ve barınaklar olmak üzere hayatın her alanında, zaman zaman büyüyerek, zaman zaman küçülerek, ama asla bitmeden sürüyor. Peki bu saldırı neden gerçekleşiyor ve bizler buna karşı koymak için ne yapmalıyız? Bu yazı temel olarak bu sorulara cevap vermeyi amaçlıyor.
Yasadaki değişiklikle, belediyelerin sokakta yaşayan hayvanları toplaması ve sahiplenilene kadar barınaklarda tutması zorunlu kılındı. Aynı zamanda “belirli davranışsal veya tıbbi kriterleri karşılamayan” köpekler için ötanazi uygulamasının da önü açıldı. Buna paralel olarak medya kanalları üzerinden hayvan düşmanlığı propagandası yapılmaya başlandı. Hayvan hakları aktivistleri ve hayvan dostu belediyeler “ittapar” denilerek hedef gösterildi. Hayvanseverlerin ve STK’ların, petshopların, mama üreticileriyle işbirliği içinde bağışları ve kamu kaynaklarını kullanarak kendi servetlerini artırdıkları “mama lobisi” komploları uyduruldu. Sokakta yaşayan köpeklerin insan yaşamına gerçek birer tehdit oluşturduğu ve tamamının toplanması gerektiği fikri kamuoyundaki baskın görüş gibi yansıtılmaya çalışıldı.
Oysaki o dönemde yapılan kamuoyu yoklamalarına göre Türkiye’de insanların çoğu sokakta yaşayan köpekleri seviyor, onların iyi şartlarda yaşamasını istiyordu Bu hepimizin günlük gözlemiyle olduğu kadar verilerle de sabit bir durumdu.[2] Hayvanseverler barınaklara alınan ve topluca dövülen, öldürülen köpekler için seferber oldular. Ancak ne yazık ki toplumun geniş kesimlerindeki seferberlik sürdürülemedi ve köpek katliamının önüne geçilemedi.
Köpeklere yönelik bu katliam ve şiddet dalgası çok yakın zamanda sokakta yaşayan kedileri de hedef alacak gibi görünüyor. Tıpkı birkaç sene önce köpeklere yapıldığı gibi, kedilerin de toplumsal yaşamı tehdit eden birer güvenlik ve halk sağlığı sorunu olduğu propaganda edilmeye başlandı bile. Sosyal medya bir kenara, mahallelerimizde gönüllüler tarafından kurulan kedi barınma alanları yıkılıyor, kediler belediye ekipleri tarafından toplanıyor, topluca zehirlenerek öldürülüyor. Sokakta yaşayan bütün bir hayvan popülasyonu, ortak yaşamı mümkün kılan ilişkilerle birlikte yok edilmeye çalışılıyor.
Peki neden önce köpekler, şimdi de kediler iktidar partisi tarafından örgütlenen ve faşist gruplar tarafından desteklenen nefret kampanyalarının hedefi oldu? Bu sorunun cevabını ararken “iktidarın nefretten beslenen popülizmi” ya da “tabanı konsolide etme çabası” gibi meselenin kökenlerini kavrayamayan analizleri artık bir kenara bırakmamız ve Türkiye’deki otoriterleşmeyi neoliberalizmin mahallelerimize, parklarımıza, hayvanlarla ve insanlarla vakit geçirdiğimiz diğer kamusal alanlara olan saldırılarıyla birlikte düşünmemiz gerekiyor. Şunun altını çizmeliyiz ki bu katliamların faili, yaşamın her alanına saldıran ve her şeyi alınıp satılır metalara dönüştüren kapitalizm ve saray rejimidir.
Hayvanlara uyguladığımız sömürü, onların kapitalizm altında metalaşması, mekan ve hayvan ilişkileri gibi konular çiftlik hayvanları ve endüstriyel üretim bağlamında yine bu mecrada “Hayvanlar da işçi mi?”[3] başlığı altında ana hatlarıyla incelenmişti. Benzer başlıklar kedi ve köpekler için de tartışma konusu edilebilir, ancak onların, çiftliklerde veya üretim tesislerindeki hayvanlardan büyük bir farkı var. Kedi ve köpeklerle her daim birlikte yaşıyoruz ve kurduğumuz ilişki çok derin duygusal bağlar içeriyor. Pek çok insan onları birer arkadaş, yaşadığı yerin bir parçası ya da ailesinin birer ferdi olarak görüyor.
Ancak bizim hayvanlarla kurduğumuz duygusal bağ, onların birer meta olarak değer görmesini engellemiyor. Hayvanlar alınıp satılabiliyor, birilerine ait olabiliyor. Kanundaki düzenlemeyle birlikte, kedi ve köpeklerin özgürce yaşamaya devam edebilmelerinin koşulu “sahipli” olmalarına (yani birilerinin mülkü olmalarına) bağlandı. Fakat “cins” olmayan bir hayvanın sahiplenilmesi hiç de kolay değil.
Hayvanların birer “cins hayvan” olarak piyasaya sürülmesi ve “sahipsiz” hayvanların barınaklara hapsedilmesi, onlarla kolektif bir ilişki kurmamızı da engelliyor. Köpeğinizin hangi ırka mensup olduğu bir statü sembolü olarak görülüyor. Sahip olduğunuz hayvan, tıpkı son model bir telefon ya da lüks bir saat gibi, sizin kişisel imajınızın bir parçası haline geliyor. Moda evleri, giyim mağazaları hayvanlarla sahiplerinin uyumlu giyinmesi üzerine kurulu koleksiyonlar çıkarıyor.
Bu tablo, yasanın kimin işine yaradığını da gösteriyor. Sokakta yaşayan bir hayvanla bağ kurmak için herhangi bir ücret ödemenize gerek yok. Mahallenin kedisini bir şey satın almadan sevebilirsiniz, kapının önüne bir kap su koymak için bir şey satın almanız gerekmez. Sokaktaki hayvanlar barınaklara kapatıldığındaysa bir hayvanla birlikte yaşamanın tek meşru yolu onu sahiplenmek, giderek artan biçimde de satın almak oluyor. Hayvanlara duyduğumuz sevgi böylece bir talebe dönüşüyor. Bu talebi karşılayan da üretim çiftlikleri, mama fabrikaları, veteriner zincirleri ve aksesuar markalarıyla büyüyen evcil hayvan piyasası. Pandemi döneminde bu piyasanın ne denli kârlı olabileceğini gören devlet de teşviklerle ve yasal düzenlemelerle bu piyasanın arkasında duruyor. Kısacası sermaye, hayvanlara duyduğumuz sevgiyi metalaştırıp bize geri satarken, bu sevgiye para vermeden ulaşabildiğimiz yolları da birer birer kapatıyor.
Bu kuşatma yalnızca evlerimize değil, sokaklarımıza da uzanıyor. Türkiye’de şehirler uzun zamandır yükselen konut fiyatları ve kiralar yoluyla yeniden dizayn ediliyor. Parklar küçülüyor, yerlerini bir şeyler satın almadan içlerinde duramayacağımız tüketim merkezlerine bırakıyor. Bu soylulaştırma, hayvanların kentlerde hangi koşullarda yer bulabileceğini de belirliyor. Yaşayabilmek için onlara bırakılan tek yol, mahalle sakini olmaktan çıkıp “ailemizin birer ferdi” olmaları, yani esasında mülkiyet ilişkilerine dahil olmaları [4].
Bu mülkiyet düzeninde hayvanlar da belli “segmentlere” ayrılıyor. Cins köpekler bir statü göstergesi olarak pazarlandıkça sokakta yaşayan köpekler kirliliğin ve medeniyetsizliğin simgesine dönüşüyor[5]. Kentli orta sınıfın steril yaşam alanlarında onlara yer yok, çünkü sokak köpekleri onları mülk edinemeyen, bakım masraflarını karşılayamayan mahallelinin köpekleri, dolayısıyla yeni kentler kurulurken tasfiye edilmek istenen bir mahalle kültürünün parçası. Bu kültür, yaşamı ücretsiz ve kolektif olarak yeniden ürettiğimiz pratiklerden oluşuyor. Sermaye ise tam da bunu, yani gündelik bakımı, dinlenmeyi, sosyalleşmeyi ve arkadaşlığı, mülkiyet ve tüketim ilişkilerine hapsetmeye çalışıyor. Bunun bedelini en ağır biçimde, hem kent merkezlerinden hem de bu bakım ilişkilerinden dışlanan yoksullar ödüyor.
İnsanların bir mahalle bostanında ya da tarlada birlikte üretmesi, yetiştirdiklerini paylaşması, sokak hayvanlarını beslemek ve korumak için dayanışma ağları kurması, hayatın piyasa ilişkileri dışında kolektif olarak örgütlenmesi anlamına geliyor. Her gün gördüğümüz, tüm mahallelinin tanıdığı kedileri ve köpekleri düşünün. Onlara hep birlikte bakım veriyoruz, bu sırada birbirimizi tanıyoruz. Zaman zaman tartışsak da yaşamı birlikte kuruyoruz. Yani birbirimizle, yaşadığımız kentle ve diğer canlılarla bu pratikler uzerinden ilişkiler kuruyor, hayatı birlikte üretip yeşertiyoruz. Kapitalizmin metalaştırma ve mülksüzleştirme dinamikleri ise, bu ortak yaşam biçimlerinin varlık koşullarını sürekli tehdit ediyor. Dolayısıyla hedef alınanın yalnızca hayvanlar değil, hayatı sermayenin dolayımı olmaksızın birlikte kurma kapasitemiz olduğunu bilmemiz gerekiyor.
Bugün hayvanlar için mücadele alanı pek çok yerde gerek rejimin saldırılarıyla, gerekse iç kavgalarla güçten düşmüş, çoğunlukla savunmaya çekilmiş bir halde. İçişleri Bakanı, medya kanallarında sokak hayvanlarının tamamının toplandığını iftiharla bildiriyor[6]. Katliam yasası ise olduğu yerde duruyor. Bu saldırıların safi hayvan düşmanlığıyla ya da muhafazakârlıkla açıklanamayacağını, hayatımızın her alanını kuşatan kapitalizmin ortak yaşamı üretme ve sürdürme pratiklerine yönelttiği saldırının bir parçası olduğunu kavradığımızda nasıl bir mücadele hattı oluşturacağımızı daha açık bir şekilde görebiliriz.
Devrimci sosyalist mücadele üretim ilişkileriyle ilgilenirken hayatın yeniden üretimini dışlayamaz. Aksi takdirde hayvanlar için mücadele alanı yalnızca sokakta yaşayan hayvanları sahiplenmek ve sahiplendirmek üzerine kurulu bir ajandaya terk edilmiş olacaktır. Oysaki, sahiplendirmek geçici bir çözüm olsa da nihayetinde hayvanları insanların mülkü olarak gören sistemi sarsmaz, buna karşı bir mücadele yöntemi değildir ve sistematik hayvan katliamlarının önüne geçemez.
Bir kedinin ya da köpeğin dünyada bir yeri olabilmesi için çekirdek ailemizin bir parçası olması ve evde bakılması gerekmiyor. Sahiplenmenin yanında, sokakta yaşayan hayvanların hayatlarını sokakta da sağlıklı koşullarda sürdürebilmesi için de mücadele etmemiz gerekiyor. Bu ortak sorumluluk anlayışı başlangıç noktamız olabilir. Sokaklar ve mahalleler sermayenin değil, bizim ve hayvan yoldaşlarımızın.
Kaynaklar [1] Foti Benlisoy - Köpekler, Ahlaki Panikler ve Sadizmhttps://www.ayrim.org/guncel/kopekler-ahlaki-panikler-sadizm/ [2] Yasa tartışmaları sırasında yapılan 2024 KONDA anketine göre, katılımcıların %63'ü ölüm ya da şiddet içermeyen yöntemler aranmasından yanayken, ölümü bir çözüm olarak görenlerin sayısı %15’te kaldı.https://kontent.konda.com.tr/report/YToyOntzOjE6InIiO3M6MjoiMTkiO3M6MToicyI7czozOiIxMTQiO30/preview [3] Emin Çelik - Hayvanlar da İşçi mi?https://www.ayrim.org/guncel/hayvanlar-da-isci-mi/ [4] Sezai Ozan Zeybek - Türkiye’nin Yakın Tarihinde Hayvanlar: Sosyal Bilimleri İnsan Olmayanlara Açmak [5] Onur Özkan, Gökberk Uray - Yoldaş Türlerin Kent Hakkı: Türkiye’de Sokak Hayvanlarına Yönelik Biyopolitik Müdahalehttps://dergi.bilgi.edu.tr/index.php/reflektif/article/view/531/305 [6] İçişleri bakanı duyurdu: Sokak hayvanlarının tamamı toplandı https://www.diken.com.tr/icisleri-bakani-duyurdu-sokak-hayvanlarinin-tamami-toplandi/
