18. yüzyılda Adam Smith’in ortaya attığı “piyasanın görünmez eli” kavramı, gözleme dayanan bir metafordu. Kapitalizmin şafak vaktinde, egemen sınıf olan aristokrasinin (hükümdar, soylular, kilise ve toprak sahipleri) ekonomik yaşamı kilitlediği bir dönemde burjuvazinin, kendi çıkarları doğrultusunda hareket ederken üretim sürecini geliştireceğine, toplumsal refahı ve ekonomik dengeyi istemsizce sağlayacağına dair bir öngörüydü. Smith’in “bırakınız yapsınlar” (laissez-faire) ve “görünmez el” çıkışları, ekonomiyi asalak feodal sınıfların elinden alıp dönemin yükselen sınıfına açma hamlesiydi. İlerlemenin, üretici güçlerin gelişmesinin önünü açtığı için bu yaklaşım, tarihsel olarak devrimci bir tavır şeklinde nitelenebilir.[1]
19. yüzyılda ise “piyasanın görünmez eli” kavramı, her sorunu çözen sorgulanmaz bir dogma hâline getirilerek büyük bir safsataya dönüştürüldü. Smith bu metaforu, kimsenin tek başına piyasayı belirleyemediği, küçük esnaf ve atölyelerin var olduğu erken kapitalizm dönemi için ortaya atmıştı. Milton Friedman gibi sermaye ideologları ise bu kavramı alıp devasa çok uluslu şirketlerin ve küresel tekellerin cirit attığı 20. yüzyıla uyarladılar. Böylece küçük esnafın rekabeti için yazılmış bir fikir, dev kartellerin piyasa üzerindeki tekelci diktasını gizlemek için kullanıldı. Kavram artık ilerici bir metafor değil, miadı dolan burjuvazinin ardına saklandığı bir kalkan oldu. Endüstri devrimi, küreselleşme, bilişim devrimi ve tüm bunların kaçınılmaz yan etkisi olan küresel ekolojik kriz dönemlerine damgasını vuran safsataya göre, insanlık bu yaşamsal dönemeçlerde kontrolü tamamen egemen sınıfa, hatta o sınıfın dahi üzerinde yer alan kör bir sermaye büyütme güdüsüne bırakmalıydı. Evelallah, piyasanın görünmez eli her sorunu çözerdi ve bu görünmez elin iradesi dışında hiçbir çözüm veya çıkış düşünülemezdi.
Küresel iklim krizinde “görünmez elin” çözüm çıkmazı
Küresel iklim krizi, uluslararası siyasete ilk kez 1979 yılındaki Birinci Dünya İklim Konferansı ve 1988’de kurulan IPCC’nin raporlarıyla girdi. 1992 Rio Dünya Zirvesi ve BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ile devletler sorunun küresel boyutunu resmen kabul ettiler.
ABD ve AB önderliğindeki kapitalist mekanizma, bu krizi sistemin üretim ilişkilerinin ve fosil yakıt tekelleşmesinin sorgulanacağı bir yapısal sorun olarak değil, piyasa ayarlarıyla düzeltilebilecek bir aksaklık olarak ele aldı. Çözüm arayışları, küresel kartellerin güdümündeki görünmez ele dokunmadan, yani yine piyasa kuralları içinde şekillendirildi. 1997 Kyoto Protokolü; bu yaklaşımın en somut ürünü olan karbon ticareti ve emisyon izinleri gibi piyasa temelli “Esnek Mekanizmaları” tedavüle soktu. [2, 3]
Resmî kayıtlarda piyasa koşullarına uygunluğu özenle vurgulanan bu yaklaşımın üç temel aracı şunlardı:
Emisyon Ticareti: Karbon emisyonunu azaltmaktansa, kirletme hakkını metaya (karbon kredisine) dönüştürdü. Şirketler, az kirletenlerden pay satın alarak doğayı tahrip etmeye yasal olarak devam etti. AB’nin kurduğu Emisyon Ticaret Sistemi, çevre korumayı borsada bir finans oyununa çevirdi.[3]
Yükü Bireye Yıkmak: Sistemin ve dev şirketlerin sorumluluğunu gizlemek için, kriz tüketimdeki bireysel duyarsızlığa indirgendi. Petrol devlerinin fonladığı kampanyalarla fatura, mevcut üretim ilişkilerine değil; “ampulünü değiştirmeyen” veya “plastik pipet kullanan” sıradan bireylere kesildi. [4,5]
Piyasa Teşvikleri ve Vergiler: Kapitalist devletler, üretimi karbon emisyonunu gözeterek akılcı bir şekilde planlamak, örneğin fosil yakıt kullanımını kısıtlamak yerine, karbon vergileri ve yeşil sübvansiyonlar yoluyla sermayenin “kendi kendine” doğru yolu bulmasını beklediler.
Sonuç olarak, 2015 Paris İklim Anlaşması’na uzanan süreçte, krizi akılcı bir planlamayla çözmektense, bizzat krizi yaratan piyasanın kendisi tek çıkış yolu olarak dayatıldı. Görünmez elden mucize beklenirken, dünya her yıl yeni sıcaklık rekorları kırdı ve karbon borsası sermayeye yeni kâr kapıları açtı.
Bu süreçte fosil yakıtları kısıtlamak yerine, piyasa kurallarına sadık kalan “yeşil girişimcilik ve teknolojik inovasyon” anlatısı gündemden düşmedi. “Yeşil kapitalizm” adı verilen bu yaklaşıma göre serbest piyasa; alternatif enerjiyi ucuzlatacak, elektrikli araçları yaygınlaştıracak ve karbon yakalama gibi teknolojilerle yeni sektörler yaratacaktı. Yatırım fonları sürdürülebilirlik etiketli borsa tahvilleri ile milyarlarca dolarlık yeni alanlar açarken, kâr güdüsünün dünyayı kendiliğinden kurtarması umut edildi.
Ancak bu piyasa odaklı teknolojik iyimserlik, tarihin en büyük fiyaskolarından birine dönüştü. Çünkü kapitalizmin doğası gereği sürekli büyümek zorunda olan küresel ekonomi, yeni temiz enerjiyi sisteme dahil ederken fosil yakıtlardan asla vazgeçmiyor; aksine artan enerji iştahıyla her iki kaynağı da giderek daha fazla tüketiyor. Petrol ve kömürün ucuz kârlılığından vazgeçilmediği için emisyonlar rekor kırmaya devam ederken, karbon yakalama gibi teknolojiler petrol kartellerinin üretimi azaltmayı ertelemek ve yeşil aklama (greenwashing) için kullandığı oyalama taktiklerine dönüşüyor. Piyasa çözümleri, krizin kendisini yeni bir pazara çevirmekten başka işe yaramıyor.
Liberallerin ve reformcuların ulaştıkları en absürt nokta ise piyasa kuralları içinde ekonomiyi küçültmeyi vadeden tezat tezlerdir. “Paylaşım Ekonomisi” veya “Döngüsel Ekonomi” savunucuları; şirketlerin ürün satmak yerine hizmet kiralayarak daha az hammadde tüketip daha çok kâr edebileceğini, kârlılık sürdüğü müddetçe üretimi kendiliklerinden kısabileceklerini iddia ederler. Ancak kapitalizmin demir yasalarına göre bu tarz bir küçülmenin kalıcı olma şansı yoktur. Piyasada tekelleşme tamamlandığı an, dev kartellerin yeniden kontrolsüz bir büyüme dalgası başlatması kaçınılmazdır. Çünkü sermaye birikimini durduran kartel çöker; yerini otomatik olarak büyümeyi sürdüren şirketlere bırakır. Bu işlem sistemin doğası gereği kendiliğinden gerçekleşir.[6]
Giorgos Kallis gibi bazı Marksist teorisyenler bile, erken dönem yazılarında piyasa dışına çıkmayan küçülme tezleri öne sürmüştür. Ancak bu yaklaşımlar Marksistlerin çoğu tarafından kapitalizmin sınırlarını görmezden gelen hayalperest birer reformizm olarak sertçe eleştirilmiştir.[6]
Yarım asırlık arayışın sonunda eldeki veriler, çözümü ufak piyasa ayarlarında ve bireysel vicdanda arayan bu görünmez el fetişizmini boşa çıkardı. Devletlerin karbon borsaları kurup vergiler topladığı bu dönemde küresel sera gazı salınımı azalmadı; aksine, katlanarak büyümeye devam etti. 
1979 Cenevre Konferansı’ndan bu yana süregelen sistem içi arayışlar, “bir şeyler yapılıyor” hissi yaratırken sera gazı konsantrasyonunu 336 ppm’den 426 ppm’in üzerine fırlatan çözümsüzlüğü maskeledi. Öyle ki grafikteki dönemsel emisyon düşüşlerinin hiçbiri uluslararası anlaşmalar veya karbon borsaları sayesinde değil; petrol krizleri, Sovyetlerin dağılması ve COVID-19 gibi büyük tarihsel sarsıntılar nedeniyle gerçekleşti. Uzun vadede, karbon salınımı eğrisi, bu tantanalı uluslararası zirvelere meydan okurcasına on yıllardır aynı hızla tırmanmaya devam ediyor.[7]
Kapitalizmin Yapısal İmkansızlığı
“Akkumuliert, akkumuliert! Das ist Moses und die Propheten!” (Biriktir, biriktir! Musa da budur, peygamberler de!) Marx’ın, sermaye birikiminin amansız zorunluluğunu açıklarken patronların zihniyetini deşifre eden alaycı özetidir bu. Piyasanın görünmez elinin küresel iklim krizini çözememesinin ilk ve en büyük yapısal sebebi budur: Kapitalizm doğası gereği sınırsız genişlemek ister, oysa üzerinde yaşadığımız gezegenin kaynakları sınırlıdır. Temeli doğayı ve insan emeğini sömürerek büyümek üzerine kurulu bir üretim tarzının, kendi işleyiş yasalarını çiğneyerek “kendiliğinden” durması, kendini dizginlemesi veya küçülmesi yapısal olarak imkansızdır.
Bir buçuk asır önce Marx, insan ile doğa arasında birbirini besleyen doğal bir metabolik döngü olduğunu ortaya koymuştu. Ancak kapitalizm; kır ile kent arasındaki madde ve enerji akışlarını bozup, doğal kaynak sömürüsünü piyasanın doymak bilmez üretim ve tüketim ritmine bağlayarak bu döngüyü geri dönülemez bir şekilde kırdı. John Bellamy Foster’ın “metabolik yarılma” (metabolic rift) olarak tanımladığı bu durum, toplum ile doğa arasındaki onarılamaz kriz hâlini vurgular. Bu tanıma göre küresel ısınma, piyasa savunucularının iddia ettiği gibi teknik bir hata değil; bahsedilen yarılmanın kaçınılmaz bir sonucu, hatta ta kendisidir. Doğayı meta olarak gören sistemin mantığına dokunmayan “yeşil çözümler” ise sorunları çözmek bir yana, yeni kâr kapıları açarak doğada daha derin hasarlar bırakma riskini taşır:
Elektrikli araçlarla gelen yeni metabolik yarılma: İklim krizine en büyük yanıt olarak sunulan elektrikli araçlar, piller için gereken lityum, kobalt ve nikel uğruna doğada yeni tahribatlara yol açıyor. Otomotiv devleri karadaki kaynaklar yetmediği için okyanus tabanlarını devasa makinelerle kazımayı (derin deniz madenciliğini) yasallaştırmaya çalışıyor.
Avrupa Birliği Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) ve “Hayalet Sızıntı” Fiyaskosu: AB’nin 2005’te “şirketlere emisyon sınırları konulması ve temiz üretimin ödüllendirilmesi” vaadiyle kurduğu karbon piyasası, sanayi kartellerinin “Fabrikaları kapatır, üretimi AB dışına kaydırırız” şantajıyla çöktü. Bürokratlar şantaja boyun eğerek dev şirketlere milyarlarca avroluk bedava emisyon izinleri dağıttı. Şirketler bu izinleri temiz üretimde kullanmak yerine karbon borsalarında kirli üretim yapan şirketlere satıp spekülatif kârlar elde etti; çevre koruma çabası bir finans oyununa dönüştü.[8]
Almanya’nın enerji dönüşümü ve Rus gazı: Alman bürokrasisi, “Energiewende” projesiyle nükleer ve kömür santrallerini kapatıp rüzgâr ve güneşe geçmek için yüz milyarlarca avro harcadı. Ancak hava her zaman rüzgârlı veya güneşli olmadığından, yenilenebilir enerjinin süreksizliğini aşmak için piyasanın en ucuz seçeneği olan Rus gazına bağımlı kalındı. Savaşla birlikte gaz kesilince, yeşil dönüşümün öncüsü Almanya sanayisini kurtarmak adına eski kömür madenlerini açmak, hatta rüzgâr türbinlerini yıkarak altındaki kömürü çıkarmak zorunda kaldı. En çevreci niyetlerle başlayan pahalı plan, kapitalizmin “en ucuz girdiyi seçme” ve “kârı maksimize etme” demir yasalarına çarparak en kirletici yakıt olarak kabul edilen kömür dumanları arasında boğuldu.[9, 10]
Çözüm: Çözümsüzlükten Vazgeçmek
Sermaye biriktirme güdüsünün kontrolündeki piyasanın görünmez eli, insanlığı iklim felaketine sürüklerken dümeni milim bile kıramıyor. Neoliberalizmin “alternatif yok” safsatasına karşı önümüzde gayet rasyonel bir seçenek duruyor: Krizin kâr odaklı piyasa kurallarıyla değil, toplumsal ihtiyaçlar ve gezegenin sınırları doğrultusunda akılcı, demokratik ve kolektif bir planlamayla yönetilmesi.
İklim krizini çözmenin tek yolu, neyin, ne kadar ve hangi enerji kaynağıyla üretileceğine insanlığın ortak aklıyla karar vermektir. Nitekim tarih, piyasa kurallarına biat etmeyen rasyonel düzenlemelerin küresel çevre felaketlerini önlemede ne kadar başarılı olduğunu kanıtlamıştır. Bunun en somut örneği, 1980’lerde tüm gezegeni tehdit eden ozon deliği krizine karşı izlenen yoldur. Ozon tabakasına zarar veren kloroflorokarbon (CFC) salınımlarının durdurulması sürecinde; emisyon borsaları veya kirletme vergileri gibi piyasa oyunlarına başvurulmadı. Aksine, 1987 Montreal Protokolü ile devletler, piyasayı devre dışı bırakarak bu gazların üretimine doğrudan ve radikal bir merkezi yasak getirdiler. Eğer o dönemde de Friedman tarzı “görünmez el“; “piyasanın oto-regülasyonu” gibi safsatalara geçit verilseydi, dönemin kimya devi DuPont gibi şirketler kârlarını korumak için lobicilik yaparak süreci yavaşlatacak ve dünya geri dönülmez bir ekolojik çöküşe sürüklenecekti.[11]
CFC krizi, kapitalizmin can damarı olan fosil yakıt sektörüne kıyasla endüstriyel olarak daha dar bir alanı kapsıyordu ve devasa petrol kartelleriyle boğuşmayı gerektirmiyordu. Yine de bu başarı bize net bir ders bıraktı: Gezegenin dengesi, sermayenin kâr histerisine karşı ancak ve ancak piyasa dışı, planlı, kolektif ve tavizsiz bir kamusal iradeyle korunabilir.
Kurşunlu benzinin, DDT’nin ve asbestin yasaklanması, emniyet kemeri standartları, asit yağmurlarına karşı kükürt sınırlandırmaları, çocuk işçiliğinin kaldırılması ve sekiz saatlik iş günü… Bunların tümü piyasa mantığına ve sermayenin direncine rağmen elde edilen düzenlemelerdi. Eğer piyasa doktrinleri aşılamasaydı, milyonlarca yaşamı kurtaran bu standartlar asla hayata geçirilemeyecekti. Bugün küresel iklim krizinden çıkışın tek yolu da bu tarihsel derslerden feyz alarak, enerji ve üretim sektörlerini —henüz kamulaştıramasak bile—dizginlemek, kamusal denetim altına almaktır.
COP31 İklim Zirvesi
Tarihsel dersler bu denli açıkken, sermaye sınıfının iklim diplomasisi kendi kısır sınırları içinde dönmeye devam ediyor. 9-20 Kasım 2026 tarihleri arasında Antalya’da düzenlenecek olan COP31 İklim Zirvesi de geçmiş buluşmaların sonuçsuz mirasını devralıyor. Paris Anlaşması’nın “kağıt üzerindeki” kurallarının tamamlanmasına rağmen küresel ısınmanın 1,5°C eşiğini çoktan aştığı bir dönemde toplanan bu yeni zirve, rasyonel bir üretim planlamasını masaya getirmek yerine, çözümü yine piyasada arayacak. Karbon piyasalarının verimliliğine ve esnek kurallara yoğunlaşan resmî ajanda, krizin ancak dünyayı uçuruma sürükleyen o meşhur “görünmez el” yardımıyla çözülebileceği konusunda ısrar ediyor.[12, 13]
Krizin yönetilmesi yerine yeni kâr fırsatlarına odaklanılması, neoliberal bürokrasiden beklenmeyen bir tavır değil. Ancak zirvenin tonundaki asıl tehlike, krizi önleme misyonunun artık tamamen geri plana itilmesidir. Sistemik büyümeye dokunulamayacağını bilen bürokratlar, odağı felaketi durdurmaktan yıkımı yönetmeye kaydırdılar. Zirvelerin ana gündemi artık fosil yakıtların tasfiyesinden çok, “Kayıp ve Hasar Fonu” üzerinden insani yardımların finanse edilmesine odaklanıyor. Üstelik bu durum bile finans sektörü için yeni bir pazar olarak görülüyor; geliştirilen iklim sigortaları, yeniden yapılanma ihaleleri ve yardım fonlarının yönetimi, finans kapitalin kârlılık arayışına yeni kanallar sunuyor.[14]
Bu bağlamda COP31, şu temel soruların yanıt bulması gereken bir dönüm noktasıdır:
Krizi yeni bir pazar alanına dönüştüren, krizden beslenen bu ekonomik sistemin küresel iklim sorununa “kendiliğinden” çözüm üretmesi ne kadar mümkün?
Piyasa merkezli çözümlerin yetersizliği bu kadar somutlaşmışken, rasyonel ve kamusal bir planlamaya geçiş ne zaman ciddiyetle tartışılacak?
Mevcut krize rağmen hâlâ piyasa kurallarının dokunulmazlığında ısrar etmek, iklim krizinin faturasını bugünden ödemeye başlayan çalışanlar, yoksul coğrafyalar ve gelecek kuşaklar için dehşet verici bir yapısal adaletsizlik üretiyor[15]. Serbest piyasanın genişleme iştahı gezegenin ekolojik sınırlarına tosladıkça, üretimi piyasa dogmalarından kurtarıp kamusal fayda doğrultusunda yeniden organize etmek kaçınılmaz bir zorunluluk haline geliyor.
“Görünmez el” ve “bırakınız yapsınlar” formülleri, iki buçuk asır önce toplumsal gelişmenin önünü tıkayan feodal sınıflara karşı burjuvazinin ilerici çıkışıydı. Bugün ise egemen sınıf olan burjuvazi, aynı söylemi insanlığın akılcı çözüm arayışını engelleyen bir barikat olarak kullanıyor. Oysa tarihsel açıdan bakıldığında bu slogan, statükoyu korumak isteyen egemenlerin değil, yeni bir dünyayı kuracak olanların diline yakışıyor. Bu tarihsel çağrıyı günümüze uyarlarsak, önü açılması gereken sınıf burjuvazi değil; geniş halk kitleleri, çalışanlar, bağımsız bilim insanları ve iradesi sermaye biriktirme güdüsüne indirgenmemiş tüm insanlık, yani proletarya olur. Ekolojik yıkımdan çıkışın tek yolu olan akılcı ve kolektif planlamayı gerçekleştirecek yegâne güç bu toplumsal iradedir. Yapılması gerekeni ancak bu geniş tanımlı proletarya yapabilir. O hâlde egemen sınıflara söylenecek son söz nettir: Bırakınız yapsınlar!
Peki bırakırlar mı?
Tarihsel deneyimler bırakmayacaklarını gösteriyor. Hele ki üretimi “görünmez el” kisvesi altında yöneten egemen sınıfın sermaye bileşeni akılalmaz bir güce ulaşıp insan bileşeni silikleşmişken, kontrolü vermemek için her şeyi yapacağı aşikardır. Ancak insanlık; gezegenin ve kendi geleceğinin kurtuluşu için sermayeye rağmen akılcı bir planlamayı hayata geçirmek zorundadır.
Çünkü başka şansımız yok.
Kaynaklar/notlar: (1) Marx, Smith’in ekonomiyi bilimsel bir temele oturtma çabasına (özellikle Smith'in ilk Emek-Değer Teorisi'ne) büyük saygı duyuyordu, yine de sermayenin ve sınıfın kaynağı, iş bölümü/yabancılaşma, kapitalizmin tarihselliği gibi konularda onu eleştirmiştir. Marx, Karl. Theories of Surplus Value: Part II. Edit: S. W. Ryazanskaya. Translation R. Simpson. Moscow: Progress Publishers, 1968. (2) https://carbonwise.co/article/a-brief-history-of-the-un-carbon-market/ (3) https://interactive.carbonbrief.org/carbon-offsets-2023/timeline.html (4) Malm, Andreas. Fossil Capital: The Rise of Steam Power and the Roots of Global Warming. London and New York: Verso, 2016. (5) https://bilimveaydinlanma.org/kapitalizmin-iklim-degisikligi-sorunu-nedenleri-sonuclari-ve-cozum-arayislari/index.html (6) Foster, John Bellamy. 2011."Capitalism and Degrowth: An Impossibility Theorem" Monthly Review 62(8):1–13. (7) https://www.statista.com/statistics/276629/global-co2-emissions/ (8) https://carbonmarketwatch.org/publications/the-phantom-leakage/ https://carbonmarketwatch.org/2026/08/12/era-of-european-industry-free-lunches-needs-to-stop/ (9) https://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/Germanys-Coal-Plants-Return-to-Profit.html (10) https://www.bloomberght.com/almanya-komure-donuyor-2321762 (11) DuPont, (CFC) yasağına karşı uzun yıllar boyunca çok aktif lobicilik faaliyetleri yürüttü. https://courses.seas.harvard.edu/climate/eli/Courses/EPS281r/Sources/Ozone-hole/more/Greenpeace-on-DuPont.pdf (12) https://carbon-pulse.com/539484/ (13) https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-08-06/turkey-says-carbon-markets-to-take-rightful-place-at-cop31 (14) Genel URL: https://cop31.tr/ Kayıp ve hasar fonuna yönelik bilgi ve önceki raporlar: https://unfccc.int/fund-for-responding-to-loss-and-damage (15) https://www.ayrim.org/guncel/daha-sicak-bir-dunyada-is-gunu-super-el-nino-ve-sinif-mucadelesinin-yeni-cephesi/
